One Rupee Story: మన దైనందిన జీవితంలో చిల్లర కోసం వాడే ఒక రూపాయి నాణెం వెనుక ఒక వింతైన ఆర్థిక వాస్తవం దాగి ఉంది. దాని ముఖ విలువ (Face Value) కంటే దాని తయారీ వ్యయమే (Production Cost) ఎక్కువగా ఉండటం గమనార్హం.
తయారీ ఖర్చు ఎంత?: 2018లో సమాచార హక్కు చట్టం (RTI) ద్వారా వెల్లడైన వివరాల ప్రకారం, ఒక రూపాయి నాణేన్ని ముద్రించడానికి ప్రభుత్వానికి రూ. 1.11 పైసలు ఖర్చవుతోంది. అంటే ప్రతి రూపాయి నాణేం తయారీపై ప్రభుత్వం 11 పైసల నష్టాన్ని భరిస్తోంది. ప్రస్తుతం పెరిగిన ద్రవ్యోల్బణం, లోహాల ధరలు, కార్మికుల వేతనాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే ఈ తయారీ వ్యయం ఇప్పుడు ఇంకా పెరిగి ఉంటుందని నిపుణులు భావిస్తున్నారు.
మిగిలిన నాణేల పరిస్థితి ఏంటి?: ఒక్క రూపాయి నాణెం విషయంలో ప్రభుత్వం నష్టపోతున్నప్పటికీ, మిగిలిన నాణేల తయారీలో మాత్రం లాభమే కనిపిస్తోంది. వాటి వివరాలు ఇలా ఉన్నాయి: * రూ. 2 నాణెం: తయారీ ఖర్చు రూ. 1.28, * రూ. 5 నాణెం: తయారీ ఖర్చు రూ. 3.69, * రూ. 10 నాణెం: తయారీ ఖర్చు రూ. 5.54, పై గణాంకాలను బట్టి చూస్తే, ఎక్కువ విలువ గల నాణేల తయారీ వల్ల ప్రభుత్వానికి కొంత మిగులు ఆదాయం లభిస్తోంది.
కరెన్సీ నోట్ల ముద్రణ చౌకగా ఉందా?: నాణేలతో పోలిస్తే పేపర్ కరెన్సీ ముద్రణ చాలా తక్కువ ఖర్చుతో కూడుకున్నది. ఉదాహరణకు రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI) 1,000 ఐదు వందల రూపాయల నోట్లను ముద్రించడానికి కేవలం రూ. 2,290 ఖర్చు చేస్తుంది. అంటే ఒక్కో రూ. 500 నోటు ముద్రణకు కేవలం రూ. 2.29 మాత్రమే ఖర్చవుతుంది. రూపాయి నాణెం ప్రత్యేకతలు: * లోహం: ఇది పూర్తిగా స్టెయిన్లెస్ స్టీల్తో తయారవుతుంది. దీని బరువు 3.76 గ్రాములు. అలాగే తయారీ కేంద్రాలు: ముంబై, హైదరాబాద్లోని మింట్లలో (ముద్రణాలయాలు) మాత్రమే వీటిని తయారు చేస్తారు.
తగ్గుతున్న నాణేల వాడకం: ప్రస్తుతం UPI, PhonePe, Google Pay వంటి డిజిటల్ చెల్లింపులు పెరగడంతో నాణేల అవసరం గణనీయంగా తగ్గింది. చిన్న టీ కొట్టు నుండి పెద్ద మాల్స్ వరకు క్యూఆర్ కోడ్ స్కానింగ్ అందుబాటులోకి రావడంతో భౌతిక కరెన్సీ, ముఖ్యంగా చిల్లర నాణేల వాడకం తక్కువైంది. ప్రస్తుతానికి ఒక రూపాయి నాణేన్ని రద్దు చేసే ఆలోచన ప్రభుత్వానికి లేనప్పటికీ, తయారీ ఖర్చును తగ్గించడానికి లోహాల మార్పు వంటి ప్రత్యామ్నాయాలను అన్వేషించాలని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు.